zaterdag 14 oktober 2017

Maxim Februari

Klont
Prometheus 2017, 272 pagina's - € 19,99

Wikipedia: Maxim Februari (1963)

Tekst op website uitgever
Bodo Klein heeft zich op het ministerie van Veiligheid onmogelijk gemaakt en moet een paar weken in de luwte blijven. Zo kan hij mooi een opdracht uitvoeren voor zijn minister: hij wordt op pad gestuurd om verdachte uitspraken te onderzoeken van de wereldberoemde spreker Alexei Krups. Helaas komt op hetzelfde moment de familie van zijn vrouw logeren.
Alexei Krups reist intussen rond met een bejubelde lezing over digitale technologie. Door het gebruik van data en kunstmatige intelligentie zullen de roman en de politiek teloorgaan, waarschuwt hij opgewekt. Halverwege zijn tournee merkt Krups tot zijn verbazing dat hij een groot expert is geworden op het gebied van alle denkbare technologieën. Zijn roem dwingt hem steeds boudere uitspraken te doen. Maar wat weet hij er eigenlijk van?
'De grootste vraag van de huidige tijd is hoe de mens greep houdt op zijn leefwereld', zegt een collega van Alexei Krups. Leren we de wereld en de mens beter begrijpen door de vooruitgang? Of zorgt het menselijk tekort ervoor dat we juist alle controle verliezen?

Schrijver, jurist en filosoof Maxim Februari debuteerde in 1989 met de roman De zonen van het uitzicht en ontpopte zich in de bijna dertig jaar die volgden tot een van de scherpzinnigste en origineelste denkers van ons taalgebied. In 2007 publiceerde hij de grote roman De literaire kring, die nationaal en internationaal bejubeld werd. Het boek won de Annie Romein-Verschoorprijs en behaalde de shortlist van de Libris Literatuurprijs en de Gouden Uil Literatuurprijs en de longlist van de International impac Dublin Literary Award. In 2008 ontving Februari de Frans Kellendonkprijs voor zijn gehele oeuvre.

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels

Franklin Foer

Ontzielde wereld : de existentiële dreiging van Big Tech
De Bezige bij 2017, 272 pagina's -€ 22,99

Oorspronkelijke titel: World without mind (2017)

Wikipedia: Franklin Foer (1974)

Tekst op website uitgever
Zonder stil te staan bij de gevolgen heeft de wereld de producten en services van vier reusachtige bedrijven omarmd. Google, Facebook, Apple en Amazon presenteren zich als voorvechters van individualisme, efficiëntie en diversiteit, maar ondertussen leiden hun algoritmes tot eenheidsworst, privacyschending en een overdosis comfort. Het resultaat is een onstabiele, bekrompen en slecht geïnformeerde wereld waarin geen ruimte is voor introspectie. Een wereld die niet zelf nadenkt.
Ontzielde wereld legt dit mechanisme van automatisering en homogenisering onder het vergrootglas. Elegant brengt Franklin Foer de geschiedenis van computertechnologie in kaart – van de Verlichting via Alan Turing en Stewart Brand naar het hedendaagse Silicon Valley – en toont daarmee niet alleen de dreigende crisis, maar ook de noodzaak van verzet. Hij laat feilloos zien wat er op het spel staat – en hoe we het tij kunnen keren.

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels

woensdag 11 oktober 2017

Michel VandenDriessche

De herontdekking van de tijd : 13 denkers over vandaag en morgen
Lannoo Campus 2017, 176 pagina's -  € 19,99

Met bijdragen van:  Johan Braeckman, Dirk De Wachter, Ignaas Devisch, Marc Leemans, Luc van Gorp, KOen Haegens, Stan de Spiegelaere, Ilse De Vocht, Jeroen Lievens, Elke Valgaeren, Marijke Persoone, Yoni van den Eede en Steven van Wolputte.

Michel Vandendriessche is algemeen directeur van vrijetijdsorganisatie Pasar

Tekst op website uitgever
Vroeger gebruikte de mens tijd om zijn leven in te delen. Nu is het andersom: we haasten ons van het ene ogenblik naar het andere. Die tijdsdruk is zo voelbaar dat er maar één conclusie mogelijk is: we pakken dit probleem het best collectief aan. In dit boek vertellen dertien denkers vanuit hun eigen discipline hoe het anders kan. Door te leren hoe we overprikkeling vermijden, hoe we ons recht op vakantie verdedigen of hoe we best wel lui mogen zijn, kunnen we onze tijd écht weer in handen nemen.

Fragment uit 6 - Ode aan de luiaard
Weg met de bladblazer
In een intrigerend onderzoek naar de beleving van tijd in verschillende culturen stelde de Amerikaanse psycholoog Robert Levine vast dat mensen in sommige steden gemiddeld sneller wandelen in winkelstraten dan in vergelijkbare straten in andere steden. In sommige steden wordt letterlijk sneller geleefd dan in andere. De snellere steden doen het over het algemeen economisch beter, wat onmiskenbaar voordelen biedt voor de inwoners. Maar er wordt een grote prijs voor betaald, aldus Levine. Zo stelde hij experimenteel vast dat mensen in nood in trage steden sneller geholpen worden door onbekende voorbijgangers dan in snelle steden. Het levenstempo leert ons veel over hoe we nadenken over levenskwaliteit en zinvolheid. In mijn lezingen geef ik in dat verband vaak het voorbeeld van de bladblazer. Vroeger veegden mensen de bladeren op hun graspleintje nog samen met een hark. Je was daar toch al gauw een uurtje mee bezig. Tegenwoordig moet dat met een bladblazer. Dat is in de filosofie van vandaag fantastisch, want efficiënter. Maar wat doen we met de tijd die daardoor vrijkomt? Meestal niet zo heel veel. Mijn suggestie: laat die bladblazer voor wat hij is en neem opnieuw de hark ter hand. Je kunt de bladeren overigens ook gewoon laten liggen, maar dat is een kwestie van persoonlijke voorkeur.
  Harken heeft, net als andere soortgelijke bezigheden, allerlei positieve aspecten in zich waar we ons blijkbaar niet meer van bewust zijn. Het zorgt ervoor dat je in beweging bent, je kunt dagdromen, je hoofd leegmaken, het brengt je in een positieve stemming. Als je een tijdje bezig bent, komt er misschien een vriend langs met wie je een praatje kunt maken. Dat is helemaal geen tijdverspilling, integendeel. Met wat geluk zijn de bladeren daarna weer uit elkaar gewaaid en kun je weer opnieuw beginnen.
  Een bladblazer daarentegen is lawaaierig, het stoort de buren en je maakt er je hoofd niet mee leeg, maar je krijgt er integendeel hoofdpijn van. En meestal weet men toch niet goed wat met de zogeheten gewonnen tijd moet aanvangen. (pagina 82-83)

Terug naar Overzicht alle titels

Isaac Asimov


Ik, Robot
Meulenhoff 1966/2017, ? pagina's - €

Oorspronkelijke titel: I, robot (1950)

Wikipedia: Isaac Asimov (1920-1992), en Ik, Robot en I, Robot  

Korte beschrijving
Bundel van negen samenhangende verhalen over de ontwikkeling van en problemen in de omgang met robots. Intrigerende wetenschappelijke puzzels, toegankelijk en begrijpelijk verteld. Een nog altijd populaire bundel die voor veel lezers het eerste contact met sciencefiction was.

Fragment uit 9. De machines
'Nee, hij zei dat er geen mens was die dat kon. Hij was erg oprecht. Hij vertelde me, en ik hoop dat ik hem goed begrepen heb, dat de Machines een gigantische extrapolatie zijn op de volgende manier: Een team van wiskundigen werkt verscheidene jaren aan het ontwerpen van een positronbrein dat in staat is om de door hen gemaakte berekeningen zelf te maken. Met gebruikmaking van dit brein maken ze voortgezette berekeningen om een nog gecompliceerder brein te kunnen ontwerpen en dat gebruiken ze dan weer om een brein te maken dat wéér gecompliceerder is, enzovoort. Volgens Silver zijn wat wij de Machines noemen, het resultaat van tien van zulke trappen.'
  'Ja-ja, dat komt me bekend voor. Gelukkig ben ik geen wiskundige ... arme Vincent. Het is nog zo'n jonge man. De directeuren vóór hem, Alfred Lanning en Peter Bogert, zijn gestorven en zij hadden zulke problemen niet; noch had ik ze. Misschien moeten alle robotici maar sterven nu we niet meer in staat zijn onze eigen scheppingen te begrijpen.'

Terug naar Overzicht alle titels


vrijdag 6 oktober 2017

Peter Hinssen

The day after tomorrow : hoe overleven in tijden van radicale innovatie
Lannoo Campus / Van Duuren management 2017, 283 pagina's -  € 29,99

Oorspronkelijke titel: The day after tomorow : how to survive in tims of radical innovation

Wikipedia: Peter Hinssen (1969) en zijn website

Tekst op website uitgever
Onze wereld verandert exponentieel en dat heeft grote gevolgen voor organisaties van 'vandaag'. In dit boek laat Peter Hinssen ons kennismaken met pioniers die erin slaagden zich aan die veranderingen aan te passen en in hun innovatie voorbij vandaag en zelfs morgen te denken. Door zo ver vooruit te durven kijken, stuurden ze volledige industrieën een nieuwe richting uit. The Day After Tomorrow beschrijft de businessmodellen van deze pioniers, de organisatieculturen, het talent, de mentaliteit en de technologieën die nodig zijn om ons succes in de 'Day After Tomorrow' zo groot mogelijk te maken. Dit is een boek dat je kijk op je eigen toekomst, die van je bedrijf en zelfs die van je kleinkinderen zal veranderen.

Fragment uit hoofdstuk 7. Het verhaal van de twee toekomsten
De schaduwzijde van de 'Day after tomorrow': wat je moet onthouden
Politieke bijziendheid is nog veel erger dan bedrijfsbijziendheid, omdat ze een weerslag heeft op de hele planeet. In een wereld die met exponentiële snelheid op ons afstormt, is het waanzin om je te focussen op de dingen die ons vandaag 'dwarszitten'.

Het is waanzin om te wachten tot de automatisering 45% van alle banen oppeuzelt.
Het is onzin om onderwijsmodellen te hanteren die sinds de 19de eeuw niet veranderd zijn.
Het is waanzin om economische voorspellingen te doen aan de hand van superabstracte wiskundige modellen die 100 jaar oud zijn.
Het is waanzin om het probleem van de vergrijzing te proberen op te lossen met een systeem dat uit de 20ste eeuw stamt.
Het is waanzin om belangrijke ethische vragen over automatisering voor ons uit te schuiven.
Het is waanzin om alleen maar toe te kijken hoe de klimaatverwarming het waterpeil van de oceanen zal doen stijgen.
Het is waanzin dat de meeste regeringen - met de feiten waarover we beschikken - niet meer dan vier of zes jaar vooruitkijken.

Eigenlijk: vergeet alles wat ik hierboven geschreven heb. Je hoeft alleen dit te onthouden: begin nu na te denken over de 'Day after Tomorrow' van je bedrijf, je land, je planeet en je dierbaren, en steek de armen uit de mouwen.

O, en doe jezelf een plezier: stem alsjeblieft niet voor politici die op korte termijn denken en populistisch oplossingen aanreiken, want dat zal ons alleen maar opzadelen met een enorme berg 'rotzooi van gisteren', wanneer hun ambtstermijn erop zit.

Jij bent het verschil tussen de wereld zoals die was en de betere plek die hij zal worden. (pagina 239)

Youtube - Peter Hinssen's Day After Tomorrow keynote for 'Deloitte's Data With A View' in The Hague


Terug naar Overzicht alle titels



dinsdag 3 oktober 2017

Nieuw Licht

In het najaar van 2016 begonnen de filosofen Frank de Meester en Coen Simon met een nieuw initiatief. Ze nodigen een min of meer bekende schrijver of denker uit een redelijk klassieke tekst te (her)lezen en in een essay te vertellen welke indruk die tekst op hen heeft gemaakt. Ze werpen Nieuw Licht op het bewuste boek.

Uitgeverij Ambo Anthos brengt dat essay voor een schappelijke prijs (een tientje) uit. In een aansprekende, herkenbare stijl. De 'formule' sloeg aan. Beide heren hadden het geluk dat het 'boekje' van publicist Bas Heijne zeer velen aansprak. Het was een kleine bestseller. In het seizoen 2017-2018 staan verschillende nieuwe boeken op stapel.



 

Tekst op website uitgever
Nieuw Licht is een initiatief van filosofen Coen Simon en Frank Meester. Een nieuwe filosofische serie waarin de scherpste hedendaagse denkers met oude vragen nieuw licht werpen op onze tijd. Meester en Simon leggen de scherpste hedendaagse denkers een vraag voor uit een klassiek geworden tekst van filosofen en denkers als De Beauvoir, Huizinga, Bourdieu, Camus, Freud, Rousseau, Smith en Aristoteles.

Alle reeds verschenen titels
Bas Heijne. Onbehagen : Nieuw Licht op de beschaafde mens (2016)
Pieter van den Blink. The medium kills the message : Nieuw Licht op journalistiek, media en kijkcijfers (2016)
Ewald Engelen. De mythe van de gemaakte vrouw : Nieuw Licht op het feminisme (2016)
Eva Rovers. Ik kom in opstand, dus wij zijn : Nieuw Licht op verzet (2017)
Daan Roovers. Mensen maken : Nieuw Licht op opvoeden (2017)
Marja Pruis. Omdat je het waard bent : Nieuw Licht op eigenliefde (2017)
Femke Halsema. Nergensland : Nieuw Licht op migratie (2017)

Aangekondigde titels
Bert Keizer. Voltooid : Nieuw Licht op een zelfgekozen dood
Marte Kaan. Onderbuik : Nieuw Licht op redelijkheid
Myrthe Hilkens. Kapitaal vernietiging : Nieuw Licht op eigenbelang


Terug naar Overzicht alle titels

Femke Halsema 2

Nergensland : Nieuw Licht op migratie
Ambo Anthos 2017, 112 pagina's - € 10,--

Wikipedia: Femke Halsema (1966)

Tekst op website uitgever
‘De voorstander van de stapsgewijze technologie zal de methode kiezen waarmee hij de grootste en dringendste kwalen van de samenleving kan opsporen en bestrijden, en niet zozeer het hoogste goed trachten te zoeken en daarvoor vechten,’ schrijft Karl Popper in De open samenleving en haar vijanden uit 1945. Zijn waarschuwing dat een utopisch doel het gevaar met zich meebrengt alle middelen te heiligen, heeft ervoor gezorgd dat we nauwelijks nog onze vingers durven te branden aan een visie op een betere wereld.

Aan de hand van de ideeën van Popper, die ruim zeventig jaar later niets aan actualiteit en urgentie hebben ingeboet, probeert Femke Halsema een antwoord te vinden op een onverminderd dringende vraag. Als ‘wij’ vluchtelingen hier niet willen en kunnen opvangen, er voor hen geen mogelijkheid is terug te keren naar hun land van herkomst en zij in de grote vluchtelingenkampen geen leven hebben, wat moeten we dan doen? In Nergensland schetst zij een utopisch perspectief zonder de stapsgewijze methode van Popper uit het oog te verliezen.

FEMKE HALSEMA (1966) was tussen 1998 en 2011 Tweede Kamerlid en fractievoorzitter van GroenLinks. Nu schrijft ze, maakt ze tv-programma’s en werkt ze als toezichthouder in de publieke en private sector. In 2016 verscheen Pluche, waarvan meer dan 50.000 exemplaren werden verkocht.

Fragment uit 1
Melilla is een badplaats aan de Middellandse Zee zoals er vele zijn: rechthoekige appartementenblokken, het balkon naar de zon en de zee gekeerd. Op de begane grond gestreepte luifels, eronder uitstallingen van luchtbedden en snorkels, afgewisseld met restaurants en ijsbarretjes en een enkele reisagent die een rondleiding door de oude stad aanprijst. Aan het einde van de strandboulevard is een kleine haven waar, op de terrassen, verse vis wordt aanbevolen.
  In het najaar is het weer er zacht en het strand leeg. Buiten het hoofdseizoen zijn er nauwelijks toeristen en is zichtbaar dat Melilla betere tijden heeft gekend. Verf bladdert van de puien en in het wegdek van de boulevard zijn kuilen uitgesleten.
Ik ben in Melilla in het najaar van 2006, op uitnodiging van een televisieprogramma.2 In Nederland woedt de campagne voor de landelijke verkiezingen. Net als in de jaren ervoor en erna beheersen
vluchtelingen en migranten het politieke debat.
  Melilla is niet alleen een wat verlopen mediterrane badplaats maar ook het zuidelijkste deel van Europa. Het is, net als het verderop gelegen Ceuta, een kleine enclave op het Marokkaanse vasteland die al vijfhonderd jaar in het bezit is van de Spanjaarden. Voor Afrikanen is dit piepkleine stukje van
Spanje ook de dichtstbijzijnde toegangspoort naar veiligheid en welvaart.
  In het jaar daarvoor, in 2005, is Melilla wereldnieuws geworden. Duizenden migranten hebben de
hoge hekken bestormd die Melilla afscheiden van het Marokkaanse ommeland. Daarbij zijn mensen
omgekomen en degenen die er wel in slaagden over het hek te kruipen werden door de uitgerukte politiemacht geslagen en, voordat ze asiel konden aanvragen, teruggestuurd. Daarna zijn er aanhoudend berichten over doden en gewonden: mensen die verstrikt raken in het prikkeldraad, van het zes meter hoge hek vallen of simpelweg worden doodgeschoten. Amnesty International rapporteert over beschietingen en moord door Spaanse en Marokkaanse autoriteiten. De Marokkaanse overheid doorzoekt de bossen rond Melilla en dumpt de migranten die ze vindt, zonder eten of water over de grens in de woestijn in Algerije. Algerije jaagt op zijn beurt de migranten terug. Artsen zonder grenzen meldt dat van de tienduizenden mensen die zich verscholen houden in de bossen om Melilla heen, velen verse littekens dragen van buitensporig geweld en seksueel misbruik. Als migranten er wel in slagen over het hek heen te komen stuurt de Spaanse overheid ze zonder pardon terug of, als er om asiel is gevraagd, detineert en mishandelt ze.
 Tot de bestorming is Melilla onbekend. Van alle jaren daarvoor dat ik woordvoerder ‘asiel en migratie’ ben in het Nederlandse parlement kan ik me geen discussie over de enclave en de morele en politieke merites van de grensbewaking op het Afrikaanse continent herinneren. Zelf snijd ik het ook niet aan. Hoewel de instroom van asielzoekers in Nederland rond de eeuwwisseling hoger is dan de afgelopen vier jaar, is de discussie erover meer juridisch en pragmatisch en minder gepolariseerd.
  De bewaking van de Europese buitengrenzen is een vrij abstracte, conceptuele kwestie die anders dan in de omstreden kwalificatie ‘Fort Europa’ tot weinig ophef leidt. Er zijn wel berichten van incidenteel, hardhandig douaneoptreden in Oost-Europese staten, maar zonder de beelden erbij van huilende kinderen en zwangere vrouwen die smeken om toegang, blijven publieke en politieke verontwaardiging uit. Er is dan nog geen driejarig Syrisch jongetje dood aangespoeld op een Turks toeristisch strand en dus kunnen wij – Nederlandse burgers en ingezetenen van de Europese Unie – de illusie koesteren van beschaafde bureaucratische procedures waarmee het kaf van het koren wordt gescheiden nadat migranten eerder ordentelijk bij een douanebeambte op Schiphol om asiel hebben gevraagd. (pagina 17-20)


 

Startpagina Nieuw Licht

Lees ook van Femke Halsema: Geluk! : voorbij de hyperconsumptie, haast en hufterigheid (2008)

Artikel: Een hek in Mellilla - Foto van het jaar? (december 2014)

Terug naar Overzicht alle titels

Marja Pruis

Omdat je het waard bent : Nieuw Licht op eigenliefde
Ambo Anthos 2017, 100 pagina's  - € 10,--

Wikipedia: Marja Pruis (1959)

Tekst op website uitgever
Op scherpe en humoristische wijze gaat Marja Pruis in Wat erg op zoek naar een ik dat niet geliked hoeft te worden. Zo geeft zij antwoord op de vraag of de mens misschien meer van zichzelf is gaan houden. Pruis werd voor haar essaybundel Kus me, straf me genomineerd voor de AKO Literatuurprijs, en won de Jan Hanlo Essayprijs.

‘Wat wij houden voor een deugd,’ schreef La Rochefoucauld (1613-1680), ‘is vaak niets anders dan een combinatie van gebeurtenissen en belangen die moedwillig of door het toeval bij elkaar worden gebracht.’ De denker ontmaskerde met zijn Maximen de zeventiende-eeuwse moraal als een verkapt machtsmiddel. De schijnmoraal die hij voor zijn tijd wist bloot te leggen, lijkt in onze tijd weer boven te komen drijven in de gevierde successen, zelffelicitaties en opzichtige liefdadigheid op sociale media. ‘We wimpelen lof af om nogmaals geprezen te worden,’ zou La Rochefoucauld zeggen. En zo vieren we de hele dag ons eigen ik.

Fragment uit 10
Elk tijdperk kent zijn eigen ziektes, aldus de Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han. Han is een hedendaagse onheilsprofeet à la La Rochefoucauld; zijn aforismen rijgt hij aaneen tot een visioen als in Apocalypse Now, inclusief de slotwoorden van Colonel Kurtz. De maatschappij van de eenentwintigste eeuw is niet langer de commandosamenleving van voorheen, bevolkt door ondergeschikten, maar een prestatiesamenleving, bevolkt door 'high potentials', de ondernemers van hun eigen ik. Het openbare leven verwordt tot een etalage.
  Yes we can. Dat idee.
  Alles staat in het teken van positiviteit, van 'kunnen'. Bracht de commandosamenleving gekken en criminelen voort, de prestatiesamenleving baart depressieven en vermoeiden. Depressie is de ziekte van een samenleving die lijdt onder een overkill aan positiviteit. Ze weerspiegelt een samenleving die oorlog voert tegen zichzelf. Het op jezelf gericht kunnen/moeten zijn, veroorzaakt een paradoxale vrijheid. Het alomtegenwoordige 'Je kunt het!' leidt tot een zware druk, die om het nog erger te maken wordt ervaren als persoonlijke vrijheid. De depressieve vermoeidheid van de depressiesamenleving is ook nog eens een eenpersoonsvermoeidheid, die gepaard gaat met een verbrokkeld sociaal leven, met daarvan weet tot gevolg: vereenzaming, isolement. (pagina 51-52)



Startpagina Nieuw Licht

Terug naar Overzicht alle titels

maandag 2 oktober 2017

Eva Meijer

De soldaat was een dolfijn : over politieke dieren
Cossee 2017, 116 pagina's- € 15,--

Wikipedia: Eva Meijer (1980)

Tekst op website uitgever
Orang-oetans werken samen om uit dierentuinen te ontsnappen, waardoor ze steeds overgeplaatst moeten worden. Bijen delibereren over waar te wonen en wie aan te vallen. Politiehonden hebben in sommige Engelse steden recht op een pensioen na hun werkzame leven. Groepen ganzen hebben grensconflicten met mensen. Orka’s in gevangenschap vermoorden hun trainers. Bevers helpen boeren overstromingen tegen te gaan. Duiven nemen democratische beslissingen. Dolfijn Tahoma werkte in het Amerikaanse leger en was in Irak gestationeerd om mijnen op te sporen. In 2003 verdween ze terwijl ze aan het werk was, ze is nooit meer gezien.

Aristoteles schreef dat de mens het enige politieke dier is, omdat alleen de mens onderscheid kan maken tussen goed en kwaad. Tegenwoordig vallen andere dieren nog steeds buiten de politieke gemeenschap, terwijl menselijke beslissingen hun levens in grote mate bepalen. Ook leren wij steeds meer over hun culturen en innerlijke levens, die complexer zijn dan we dachten. Dieren verzetten zich en protesteren, maar werken en leven ook samen met mensen: we delen een planeet en huishoudens. In De soldaat was een dolfijn bespreekt Eva Meijer waarom en hoe we anders met niet-menselijke dieren kunnen gaan samenleven. Kunnen we ze als medeburgers gaan zien of als soevereine volkeren, en kunnen we een democratie met verschillende soorten organiseren? Wat is rechtvaardig, en wat willen zij eigenlijk?

Fragment uit recensie in Trouw (27-9-2017)
Redenen om dit boek niet te lezen
Ongetwijfeld is Meijers standpunt voor velen reden tot ofwel lacherigheid ofwel verontwaardiging, maar het is interessanter - en ook aardiger- om haar serieus te nemen. Wie dat doet, blijft na het lezen van dit essay uiteraard nog wel met wat vragen zitten. Praktische vragen,, zoals: Hoe doe je dat dan, communiceren met ganzen over Schiphol? Of met vissen over geluidshinder van vrachtverkeer op zee? En ook inhoudelijk: Getuigt zelfs dit voorstel om dieren te betrekken bij een inclusieve meersoortige politiek niet van enig antropocentrisme?

Redenen om dit boek wel te lezen
Van wie met zo'n nieuwe gedachte komt, kan niet verwacht worden dat ze ook alle antwoorden al heeft. Bovendien moet een deel van de antwoorden - als we Meijers redenering volgen - ook helemaal niet door menselijke dieren gegeven worden, maar door of in samenspraak met niet-menselijke dieren.
Dit essay (en achterliggend proefschrift) kan gezien worden als een opening naar een nieuwe praktijk. En voor wie gene opening ziet, is dit minstens ene gelegenheid om de wereld tijdelijk geheel anders te bezien. 'De soldaat was een dolfijn' is een dapper, origineel, grensverleggend en bijzonder goed en toegankelijk geschreven essay.

Fragment uit

Meer lezen?
Het gedachtegoed in boek heeft te maken met het zogenaamde Raam van Overton. Lees: You can blow out a candle But you can't blow out a fire (december 2015)

Terug naar Overzicht alle titels

woensdag 20 september 2017

Susan Neiman 2

Verzet en rede : in tijden van nepnieuws
Lemniscaat 2017, 77 pagina's - € 9,95

Oorspronkelijke titel: Resistance and reason in post-truth times (2017)

Wikipedia: Susan Neiman (1955)

Tekst op website uitgever
Wat kunnen we doen in deze tijden van post-truth politics waarin overal nepnieuws opduikt? De machtsgreep van Trump kwam niet uit de lucht vallen. Decennia van leugens in de politiek - denk aan de 'rechtvaardiging' van de oorlog in Irak - hebben het idee ondermijnd dat er universele waarden bestaan waarvoor we ons schrap zouden moeten zetten.

In dit essay stelt Susan Neiman, voortbouwend op de ideeën van Foucault en Kant, dat waarheid en rechtvaardigheid geen 'kwestie van perspectief' zijn, zoals vaak wordt beweerd, maar universele waarden om voor te strijden. Gelijke rechten voor iedereen - ongeacht ras, geslacht of seksuele geaardheid - waren nog niet zo lang geleden verre van vanzelfsprekend. Die waarden worden momenteel ernstig bedreigd. Het is gevaarlijk om de zaken op hun beloop te laten en onszelf te definiëren als slachtoffer van een onafwendbare gang van zaken.

Fragment uit het Voorwoord bij de Nederlandse editie
Denkers en activisten van links slagen er steeds meer in de dominante ideologie van onze tijd uit te dagen: het mondiale neoliberalisme, oftewel de gedachte dat vrije markten de oplossing zouden zijn voor ieder kwad. Neoliberalisme is gebasserd op het idee dat de enige echte waarden marktwaarden zijn. Aangezien heel veel rechts nationalisme een expressie is van triest en machteloos protest tegen globalisering, is deze nieuwe kritiek van cruciaal belang.
  Maar de meeste progressieven hebben geen aandacht besteed aan de manier waarop twee andere ideologieën onbewust het merkwaardige en complexe nihilisme ondersteunen dat ons tegenwoordig zo bedreigt. De ene ideologie is de postmoderne gedachte dat iedere aanspraak op waarheid of waarde kan worden gedeconstrueerd als een poging om een aanspraak op macht te verhullen. De andere is de stelling van de evolutionaire psychologie dat iedere menselijke handeling zodanig kan worden gedeconstrueerd dat de oorsprong ervan kan worden aangetoond, namelijk het doel om zoveel mogelijk kopieën van die mens zelf te reproduceren.
  Beide ideologieën zijn zozeer deel gaan uitmaken van de publieke opinie dat we ze niet meer als ideologieën ervaren, ook al weten we allemaal heel goed hoe vaak we afhankelijk zijn van waarheden en waarden die veel universeler zijn dan we in onze alledaagse opvattingen erkennen. We hebben allemaal gehandeld op basis van motieven die niets met narcisme te maken hebben. Misschien bestaan er mensen die werkelijk leven volgens de ideologieën die in deze tijd de dienst uitmaken.
  De enige persoon die ik ken die werkelijk de gedachte lijkt te belichamen dat er geen andere waarden bestaan dan marktwaarden, dat er geen verschil is tussen aanspraken op waarheid en macht, en wiens voornaamste doel is zoveel mogelijk kopieën van zichzelf te produceren, of in ieder geval van zijn naam, is Donald J. Trump. De mensen van links die deze ideeën vanzelfsprekend vinden, zouden er goed aan doen zich te realiseren wat de gevolgen ervan kunnen zijn. (pagina 10-11)

Lees ook Waarom zou je volwassen worden (2014)

dinsdag 19 september 2017

Christian Felber

Ware winst : gemene-goed-economie als wegwijzer
Jan van Arkel 2017, 208 pagina's - € 19,95

Oorspronkelijke titel: Die Gemeinwohl-Ökonomie : eine demokratische Alternative wächst (2014)

Wikipedia: Christian Felber (1972-)

Korte beschrijving
In zijn nieuwste boek presenteert de Oostenrijkse wetenschapper Christian Felber een alternatief voor de huidige kapitalistische markteconomie. Daarop is toenemende kritiek: de markteconomie draait primair om winst, maar negeert de ecologische grenzen van onze planeet en slaagt er niet in basisbehoeften te vervullen. Steeds meer mensen maken zich hierover zorgen en willen een economisch systeem dat sociaal, ecologisch, rechtvaardig en democratisch is. Ze komen dan vaak uit bij Felber. Die keert de economische wegwijzers radicaal om en reikt met zijn Gemene-Goed-Economie een doordacht alternatief economisch systeem aan dat meer in overeenstemming is met onze menselijke basiswaarden en leidt tot 'ware winst' (de boektitel). Felber beschrijft helder de benodigde concrete stappen op onder andere wettelijk, financieel en politiek vlak. Uitvoering: geen kleurendruk, illustraties ontbreken, eigentijdse typografie, formaat 23x15,5 cm met twee appendices, index, literatuurlijst en eindnoten. Goed onderbouwd kritisch boek; redelijke lezerskring.


Korte beschrijving op website uitgeverij
Wat als we de wegwijzers van het huidige economische systeem 180 graden konden draaien? Zodat niet langer winstbejag en eigenbelang de opperste doelen zijn, maar – niet meer dan logisch – onze collectieve grondwetwaarden: menselijke waardigheid, solidariteit , duurzaamheid, rechtvaardigheid en democratie? Ware Winst zou ons ten deel vallen - een samenleving met een veel eerlijkere welvaartsverdeling, waar vertrouwen, vervullende relaties, zingeving en samenwerking centraal staan.

Dat dit geen utopie is, toont Christian Felber ons in zijn boek Ware Winst. Hij ontmaskert de kapitalistische markteconomie als dodelijk voor het maatschappelijk vertrouwen en hopeloos voor een leefbare toekomst; concurrentie als killer van het (zelf)respect en achterhaalde motivator; en geld als een middel dat verward wordt met het doel.

Wat Felber uit de doeken doet is niet de zoveelste mogelijkheid om binnen de huidige economische orde het sociale of ecologische accent te versterken. Neen, hij stelt een volwaardig alternatief economisch systeem voor waarin het algemeen welzijn van de mens én zijn leefomgeving centraal staat: de Economie van het Gemene Goed. Dankzij een nieuw wettelijk kader wordt de koers van de economie teruggebracht tot haar grondwettelijke bedoeling. Felber legt haarfijn uit welke stappen hiervoor nodig zijn, en hoe deze via een drieledig politiek participatieproces op een écht democratische wijze tot stand kunnen komen. Niet alleen de financiële architectuur, maar ook het eigendomsrecht, de democratische instrumenten, het beheer van gemeenschapsgoederen en de opvattingen over werk, onderwijs en opvoeding komen aan bod. Tegelijk staat de Gemene-Goed-Economie uitdrukkelijk open voor kruisbestuiving vanuit andere benaderingen.

Een beweging van onderuit
Christian Felbers Economie van het Gemene Goed is ondertussen een wereldwijd succes. Sinds de start van de Gemene-Goed-Beweging in 2010 werden al zo´n 200 lokale ondersteuningsgroepen opgericht in een twintigtal landen. Duizenden personen en ondernemingen steunen het gedachtegoed, dat aan verschillende universiteiten en onderwijsinstellingen wordt onderwezen.
Aan de slag

Honderden ondernemingen hanteren nu al de Gemene-Goed-Balans, die een rechtstreekse maat levert voor hun bijdrage aan het gemene goed – de nieuwe indicator voor economisch succes. Als genuanceerd werkinstrument met een slim hefboommechanisme en een koppeling aan wettelijke voordelen heeft de Gemene-Goed-Balans de macht om het gedrag van ondernemingen te meten en te sturen. Daarom is het essentieel dat de Gemene-Goed-Economie als grassrootbeweging haar weg vindt tot het wettelijk kader. En daaraan kan iedereen meehelpen. Elke gemeenschap kan op een democratische manier haar eigen versie van een Gemene-Goed-Economie creëren en – in plaats van blind en tegen elke prijs de illusie van het kapitaal na te rennen – kiezen voor Ware Winst.

Fragment uit (de) Inleiding
'Er zijn heel veel alternatieven'.  (There Are Plenty Of Alternatives - TAPAS)
De 'vertegenwoordigers' van de bevolking blijven hardnekkig beweren dat er geen alternatief is. Deze uitspraak van Margaret Thatcher ('There Is No Alternative' - TINA) is nog steeds populair bij een machtige elite die veranderingen blokkeert. Maar in een democratie bestaan er altijd alternatieven. Het hoofddoel van dit boek is dan ook concreet te illustreren dat er daadwerkelijk alternatieven zijn voor het huidige economische systeem.
  De cruciale vraag is: welke richting moeten we uitgaan? Moet de economie ecologischer en duurzamer worden; een 'post-groeieconomie'? Dient ze regionaler en veerkrachtiger - crisisbestendiger - te zijn, opgebouwd rond de idee van bioregio's en transistiesteden? Moet de welvaartsstaat gesterkt worden en ongelijkheid afgebouwd, zoals in de gekende 'sociale martkteconomie'?  Zou de focus moeten verschuiven van competitie naar coöperatie in naam van een 'solidaire economie'?  Dient de prioriteit te liggen op menselijke waardigheid en moet elk individu inspraakrecht hebben om een hoger niveau van economische democratie te bereiken?
  Het antwoord van de Gemene-Goed-Economie is dat al deze waarden sterker naar voren moeten komen in vergelijking met vandaag. En de grootste gemene deel is het 'gemene goed'.  Dit begrip werd niet door ons uitgevonden, maar stamt uit een lange traditie. De Latijnse term bonum commune werd ingevoerd door Thomas van Aquino in de 13e eeuw. Sindsdien is het een rode draad in een christelijke sociale leer- en in de grondwetten van democratische staten. De Duitse grondwet stelt bijvoorbeeld: 'Eigendom brengt verantwoordelijkheid met zich mee; het gebruik ervan moet ook de welvaart van de brede bevolking dienen'.  Volgens de Italiaanse grondwet 'moet de publieke en private economische activiteit gericht zijn op het gemene goed'. Het duidelijkst is de grondwet van de Duitse deelstaat Beieren: 'Alle economische activiteit dient het gemene goed'.' Dit was zelfs al het standpunt in het oude Griekenland: Aristoteles onderscheidde de oikonomia, met geld als middel tot verhoging van de levenskwaliteit, van de onnatuurlijke chremastike, waarin de vermenigvuldiging van geld een doel op zich wordt. Cicero meende: 'Het welzijn van het volk moet de opperste wet zijn.'(pagina 10)

Youtube - What if the common good was the goal of the economy


Lees ook Doughnut economics : seven ways to think like a 21st century economist van de Engelse econome Kate Raworth.

Terug naar Overzicht alle titels

maandag 18 september 2017

Miriam Rasch

Zwemmen in de oceaan : berichten uit een postdigitale wereld
De Bezige bij 2017, 239 pagina's - € 19,99

Miriam Rasch (website uitgever)

Korte beschrijving
Geruisloos zijn we in minder dan tien jaar in een wereld beland waarin 'alles online is en online alles'. We leven in de technologie. Deze bundel bevat twaalf essays waarin aan de hand van literatuur en filosofie wordt gereflecteerd op de digitalisering van het leven. De auteur werkt bij het Instituut voor Netwerkcultuur van de Hogeschool van Amsterdam. Ze schrijft onder meer over de volledige transparantie in Dave Eggers dystopische roman 'The Circle' (2013), over de datahonger van het bedrijfsleven, wifi als eerste levensbehoefte en de onbeheersbare krachten achter het internet, Google en Facebook. Haar beschouwingen geven te denken zonder dat er duidelijke conclusies worden getrokken. Behalve misschien deze: net als zwemmers in de oceaan moet je in de postdigitale wereld de kracht hebben om het hoofd boven water te houden en tegelijk in staat zijn je op tijd ontspannen door de stroom te laten meevoeren. Voor alle liefhebbers van reflectie op het hedendaagse leven.

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels


woensdag 13 september 2017

Raymond Serré


De waan van de dag : over nepnieuws enzo
Lecturium 2017, 167 pagina's € 16,95

Wikipedia: Raymond Serré (1954)

Korte beschrijving
Raymond Serré werkte 35 jaar bij het ANP, later de NOS als eindredacteur/nieuwslezer. Hij is een echte insider in medialand en deelt in dit boek zijn zorgen over hoe nieuws ontstaat bij de snelle media: radio, tv, internet. Nieuwe technieken zorgen voor een lawine aan berichten en informatie, 24/7. Steeds vaker is dit nepnieuws en de media komen ermee weg. Hij beschrijft hoe dit 'nepnieuws' tot stand komt en illustreert dit met talloze voorbeelden zoals de Brexit, de Amerikaanse presidentsverkiezingen en islamterrorisme. Hij hekelt de talkshows waar overvloedige zendtijd opgaat aan het creëren van hypes, waar andere geluiden niet zijn geaccepteerd en waar framing aan de orde van de dag is. Bijvoorbeeld als het gaat over terrorisme en islam. Meldingsdrang is belangrijker dan het presenteren van goede feiten. Hij stelt dan ook een teletekstdieet voor, want je mist niets. Een goed boek met goede voorbeelden over 'de waan van de dag' waar we met zijn allen in zitten..

Kritische analyse van de wijze waarop nieuwsberichten tot stand komen en worden opgevat door het publiek.. - Hillary Clinton zou de eerste vrouwelijke president van de Verenigde Staten worden en Donald Trump was kansloos. Groot-Brittannië zou in de EU blijven, de brexit-aanhangers hadden geen kans. De financiële crisis zou de westerse landen waarschijnlijk jaren terugwerpen op economisch gebied, de Mexicaanse griep zou alleen al in Nederland duizenden doden kunnen veroorzaken en na de aanslag op de Twin Towers in New York begin deze eeuw zou er een groot internationaal conflict of misschien wel een wereldoorlog volgen. In alle gevallen zaten de media er naast. Raymond Serré, bijna 35 jaar lang eindredacteur en nieuwslezer bij de ­Radionieuwsdienst ANP en het NOS-journaal zat er met zijn neus bovenop. Hij probeert een verklaring te geven hoe het komt dat de media er zo vaak naast zitten en hij wil nieuwsconsumenten helpen om onderscheid te maken tussen slecht en goed 'nieuwsvoer'. De keuken van het nieuwsrestaurant gaat open en door de nieuwsconsumenten te laten zien hoe het nieuws wordt gemaakt, hoopt hij dat er voortaan verstandiger en wellicht wat minder wordt gegeten.

Fragment uit hoofdstuk 7 - De hype, het slechte nieuwsvoer
Hoe kan je nou voorkomen dat je meegaat in de waan van de dag, in de verhyping van het nieuws? Wat moet je wel of niet eten?
In de eerste plaats minder kijken. Kies een vaste tijd uit om een journaal te bekijken. Als je iedere avond naar een NOS-journaal kijkt of naar RTL-nieuws, dan mis je in principe niks. De volgorde kan wel eens arbitrair zijn, als er echt nieuws is, zit dat in deze uitzendingen. Altijd.
 Kijk op 101van Teletext, betrouwbaar als de Nederlandse Bank.
 Kijk af en toe op Nu.nl of op de NOS-site. In negen van de tien keer zal je merken dat er eigenlijk niks of heel weinig is gebeurd.
  Maar het allerbelangrijkste is je kennis bijspijkeren. Ga naar een bibliotheek en lees eens wat gezaghebbende boeken over onderwerpen die spelen of die je met veel belangstelling volgt.
Want als je kennis vergaat, dan zal je merken dat een heleboel zaken veel minder interessant of relevant zijn dan de media je willen doen geloven. Een gebrek aan kennis is de achilleshiel van het publiek. Je kunt de mensen gemakkelijk iets wijsmaken. (pagina 67-68)

Lees vooral: Nick Davies. Gebakken lucht (2010)

En o.a. deze boeken over hoe goed het met 'ons' gaat
Johan Norberg. Vooruitgang : tien redenen om naar de toekomst uit te kijken (2016)
Annegreet van Bergen. Gouden jaren : hoe ons dagelijks leven in een halve eeuw onvoorstelbaar is veranderd (2014)
Rutger Bregman. De geschiedenis van de vooruitgang (2013)
Steven Pinker . Ons betere ik : waarom de mens steeds minder geweld gebruikt (2011)
Matt Ridley. De rationele optimist : over de ontwikkeling van de welvaart (2010)

Artikelen
De vrije mening en de Openbare Bibliotheek (oktober 2010)
Experiment - ... waarna de politicus er een ideologisch en daarmee mediageniek behapbaar sausje overheen mag gooien. (september 2013)
Tegenkracht - We hebben allemaal recht op een eerlijk en volledig verhaal. (november 2013)
Echte wijsheid en media (mei 2015)
Chris Hedges. Boos op de manier waarop dingen zijn en moed om er voor te zorgen dat ze niet blijven zoals ze zijn (augustus 2017)

Terug naar Overzicht alle titels

maandag 11 september 2017

Martin Appelo

Wij - Zij : gaat de wereld aan narcisme ten onder?
Boom 2017, 260 pagina's - € 20,--

Website Martin Appelo

Korte beschrijving
De auteur heeft zich als psycholoog en therapeut onder meer gespecialiseerd in de wetenschap achter narcisme. Aan de hand van uiteenlopende gerelateerde gedragstheorieën, praktijkvoorbeelden en beschrijvingen vanuit zijn eigen ervaring laat hij de lezer kennismaken met narcisme en de vernietigende effecten op onze samenleving. Hoe ontstaat narcisme? Welke elementen omvat de narcistische cirkel? En hoe kan de mensheid leren van narcistische trekken? Deze en vele andere wetenswaardigheden worden besproken in dit boek. De gehanteerde schrijfstijl is speels en nodigt uit tot lezen. Alhoewel het taalgebruik op bepaalde momenten een hoger dan gemiddeld niveau haalt, blijft het boek leesbaar voor een brede doelgroep. De auteur is het ondanks zijn pogingen neutraal te blijven niet gelukt om het hokjesdenken te elimineren. Bijvoorbeeld: het herleiden van de redenen waarom Hitler geworden is tot wie hij was vanuit de narcisme-theorie vindt plaats op basis van ad hoc-informatie.

Fragment uit een recensie
Appelo beschrijft de kenmerken en mogelijke oorzaken van ene narcistische persoonlijkheidsstoornis en trekt - met forse stappen - de lijn door naar wat hij maatschappelijk narcisme noemt. Wat hij waarneemt stemt niet erg vrolijk: 'De wereld van de Normalen wordt steeds vaker het strijdtoneel van wat meer en meer begint te lijken op een narcistische apocalyps.' Met een korte schets van de 'wij-zij-denkers' Hitler, Stalin en Mao lijkt hij ons te waarschuwen voor de volgende gewetenloze dictator. Appelo werpt de vraag op of de wereld ten onder gaat aan narcisme. Ondanks de sombere toonzetting van het boek laat zijn antwoord ruimte voor hoop. Met dank aan de levenslessen van de onlangs overleden filosoof René Gude.

René Gude. Het agoramodel : de wereld is eenvoudiger dan je denkt (2016)

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels

Michael Ignatieff

Gewone deugden : samenhang in een verdeelde wereld
Cossee 2017, 288 pagina's  - € 24,99

Oorspronkelijke titel: The ordinary virtues 92017)

Wikipedia: Michael Ignatieff (1947)

Tekst op website uitgever
Michael Ignatieff bezocht de Braziliaanse favela’s, de Zuid-Afrikaanse en Zimbabwaanse townships, Japanse boeren, gangs in Los Angeles en monniken in Myanmar om te onderzoeken welke morele deugden mensen over de hele wereld delen. Terwijl de globalisering de wereldbevolking economisch verbindt, rijst de vraag of ook onze waarden steeds meer overeenkomen. Zijn universele mensenrechten inmiddels een wereldwijd gedeelde moraal geworden?

Op zoek naar antwoorden bezocht Michael Ignatieff in drie jaar tijd acht landen. In zijn onderzoekend essay laat hij zien dat dagelijkse deugden als tolerantie, vergevingsgezindheid, vertrouwen en veerkracht samen een moreel kompas vormen, zowel in kosmopolitische metropolen als in achterstandswijken. Deze kernwaarden stellen het lokale belang boven het universele, en de wensen en verlangens van de eigen groep boven die van vreemden.

Ignatieff toont ons dat deugden niet theoretisch of ideologisch gefundeerd zijn. Deugden kunnen verdeeldheid zaaien, maar ook zorgen voor verbinding of verzoening, zowel op lokaal, landelijk en internationaal niveau.

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels

Ray Bradbury

Fahrenheit 451
Lebowski 2017, 192 pagina's - € 19,-95

Vertaling van: Fahrenheit 451 (1953)

Wikipedia: Ray Bradbury (1920-2012) Fahrenheit 451  

Korte beschrijving
Deze SF-klassieker laat een toekomst zien waarin massamedia het gedrukte woord heeft verdrongen. Montag’s suïcidale vrouw Mildred is een fervente aanhangster van massamedia. Boeken worden beschouwd vol tegenstrijdige ideeën te zitten die de mens ongelukkig maken. Daarom rukken de brandweermannen in deze toekomst uit om boeken te verbranden met kerosine, en indien de eigenaar er geen afstand van wil gaan doen, ook hij of zij. Guy Montag is zo'n brandweerman, maar na een ontmoeting met de vrijdenkende zestienjarige Clarisse gaat hij twijfelen over zijn taak en de maatschappij. Het boek verbranden is niet opgedrongen vanuit een autocratische leiding, maar historisch zo gegroeid vanuit alle bevolkingslagen. Als Montag steeds meer boeken gaat redden van de vlammen en zich door de inhoud laat beïnvloeden, valt hij op bij zijn baas, commandant Beatty, die hem steeds meer verdenkt. Hoewel in 1953 geschreven is dit boek nog steeds actueel. Het laat zien dat onafhankelijk en kritisch denken een groot goed is. Staat, net als ‘1984’ van George Orwell, anno 2017 opnieuw in de belangstelling. Nieuwe vertaling door Evi Hoste.

Tekst op website uitgever
De nabije toekomst. Televisie heeft het boek verdrongen en zelf nadenken is uit den boze. Guy Montag is brandweerman; maar in plaats dat hij branden blust, moet hij ze aansteken. Zo vernietigt hij het meest illegale bezit dat je kunt hebben: boeken. De gewetensvraag van een tienermeisje en de zelfmoordpoging van zijn vrouw brengen Montags overtuiging aan het wankelen: hij begint boeken te verstoppen. Wanneer hij ontmaskerd wordt moet hij vluchten voor zijn leven.

Fragment uit een recensie in de NRC (8 september 2017)Literatuur, dat voelde Bradbury goed aan, is een soort tovertruc. Een schrijver neemt woorden die al voor hem bestonden en nog na hem zullen voortbestaan en animeert ze met zijn wezen. Nu bestaat hij buiten zichzelf - hij heeft de dood een loer gedraaid en infecteert, zelfs na zijn eigen afscheid, lezers met zijn onstoffelijke, parasitaire zelf. Wij lezers hebben langs deze weg vele vaders en moeders, ja, we délen vele vaders en moeders, en ze zijn door onzichtbare strengen aan elkaar verbonden, een hive mind die pas zal sterven wanneer de kunst tot niemand meer spreekt.
  En kijk, Ray Bradbury is dood. En kijk, Ray Bradbury leeft.


Andere dystopische romans? Klik hier

Terug naar Overzicht alle titels

Bas Heijne 4

Wereldverbeteraars : Gandhi, King, Mandela - hun erfenis
Prometheus 2017, 96 pagina's - € 15,99 € 15,99

Wikipedia: Bas Heijne (1960)


Tekst op website uitgever
Mahatma Gandhi. Martin Luther King. Nelson Mandela. Het zijn ontzagwekkende namen, nog altijd. Hun levens waren dramatisch - Gandhi en King werden vermoord, Mandela zat 26 jaar gevangen - maar toch staan zij bekend als overwinnaars, niet als tragische martelaars. Met hun strijd tegen ongelijkheid en racisme maakten ze de wereld niet alleen een stukje beter, maar lieten zij ook een opdracht aan de mensheid achter.

In Wereldverbeteraars onderzoekt gelauwerd essayist Bas Heijne in hoeverre hun boodschap ook voor ons nog geldig kan zijn, in een wereld die hun erfenis steeds feller lijkt te bekritiseren of zelfs te verwerpen. Wat hebben Gandhi, King en Mandela ons nog te zeggen? Tijdens hun leven en daarna werd hun vaak slapheid en naïviteit verweten, maar, zo betoogt Heijne in zijn scherpzinnige essay, is hun boodschap niet juist bij uitstek radicaal?

Bas Heijne is schrijver en essayist. Hij publiceerde romans, verhalen en lange essays, waaronder Onredelijkheid (2007), Moeten wij van elkaar houden (2011) en Onbehagen (2016). Sinds 2001 heeft hij een veelgelezen column in nrc Handelsblad. In 2017 kreeg hij de P.C. Hooftprijs.

'Bas Heijne is een schrijver met een bijzondere positie als columnist en essayist, die over een enorme verscheidenheid aan actuele onderwerpen en kwesties schrijft. Zijn werk geeft een vernieuwende impuls aan wat literatuur in maatschappelijke zin betekenen kan. [...] Vooral de vorm waarin hij dat doet is bijzonder: hij schrijft als een denker én denkt als een lezer.' UIT HET JURYRAPPORT VAN DE P.C. HOOFTPRIJS

Fragment uit 6
Het was dus in laatste instantie niet enkel een strijd voor gelijke rechten, onafhankelijkheid en bestuurlijke verantwoordelijkheid - het was ook een levenshouding, een filosofie. Het was niet louter een gevecht voor een vrije plaats in de bus, zeggenschap over het eigen land, afrekenen met dagelijkse vernederingen, de vrijheid om een stem uit te brengen en te zitten en te eten waar men wilde. Dat was zeker de vonk, de inspiratie voor de moed om in opstand te komen, zich tegen de autoriteiten te keren, de 'trigger' van de strijd tegen geïnstitutionaliseerde onrechtvaardigheid. Maar het ging uiteindelijk ook om een radicale kritiek op een manier van mens-zijn, een nog altijd indrukwekkende poging om aan een al te menselijke cyclus van haat en onderdrukking te ontkomen.
  Dat zorgt ervoor dat wie zich in hun leven en werk verdiept, dat niet kan doen zonder zichzelf lastige vragen te stellen. Het is gemakkelijk om lippendienst te bewijzen aan de grootheid van deze mannen, om met hen te dwepen als bakens voor de mensheid - maar alle drie wisten ze dat het de vooroordelen van het individu waren die ten grondslag lagen aan racisme en ongelijkheid. Alle drie kenden ze die vooroordelen uit hun eigen jeugd, niet alleen in hun omgeving tegen henzelf gericht, maar ook in henzelf. Het zijn de muren binnenin die geslecht moeten wordne, aldus King. Hij zei er meteen bij dat dat het moeilijkste van alles was.
  Gandhi, King en Mandela waren wereldverbeteraars in de ware, niet-ironische betekenis van dat woord. De principes die aan hun activisme ten grondslag lagen, golden niet alleen voor hun eigen land, tijdens hun eigen strijd, in hun eigen leven, maar waren bedoeld voor de hele mensheid. Maar ieder van hen besefte dat het belangrijkste strijdperk zich in ons eigen hoofd bevindt. (pagina 40-41)

Andere 'pamflet-achtige boeken van Bas Heijne
Staat van Nederland : een pleidooi (2017)
Onbehagen : Nieuw licht op de beschaafde mens (2016)

Terug naar Overzicht alle titels




donderdag 17 augustus 2017

Daniël Dennett 2

Van bacterie naar Bach en terug : de evolutie van de geest
Atlas Contact 2017, 518 pagina's - € 34,99

Oorspronkelijke titel: From Bacteria to Bach and Back: The Evolution of Minds (2017)

Wikipedia: Daniël Dennett (1942)

Tekst op website uitgever
Hebben we een vrije wil? Wat betekent bewustzijn? Wat gebeurt er wanneer iemand denkt? Over deze grote vragen buigt filosoof Daniel C. Dennett zich al zijn hele carrière. In 1991 verscheen van hem Het bewustzijn verklaard, een boek dat wetenschappelijke zorgvuldigheid paarde aan aangename brutaliteit. Een verklaring, voor minder deed hij het niet. Dit boek vestigde zijn naam en reputatie en Dennett is sindsdien niet meer weg te denken uit het intellectuele landschap. Dat is ook te danken aan het feit dat hij altijd bereid is om in publieke fora na te denken over die grote, filosofische begrippen waarop het zo moeilijk is vat te krijgen. ‘Ja, we hebben een ziel, maar die bestaat uit talloze kleine robots,’ zegt Dennett, een mooi beeld om uit te leggen dat, hoe ongrijpbaar de ‘ziel’ of het ‘bewustzijn’ ook is, er wel exacte, controleerbare zaken aan ten grondslag liggen. Even ongrijpbaar is de vrije wil: ja, die bestaat volgens Dennett, en dat die tot stand komt in talloze chemische processen is daarmee niet in tegenspraak: lichaam en geest werken altijd samen, je kunt zeggen dat ze samenvallen. Dennetts veelzijdigheid blijkt uit het feit dat hij deze ideeën niet alleen prachtig heeft opgeschreven, maar dat hij ook in staat is die voor een groot publiek over het voetlicht te krijgen, waarbij hij altijd speciaal oog voor Nederland heeft gehad, getuige zijn optredens in de vpro-series Een schitterend ongeluk en Beagle. In het kielzog van Darwin. Logisch ook dat hij in Amsterdam in 2012 de Erasmusprijs in ontvangst mocht nemen.

Fragment uit 4. Twee vreemde omkeringen van het denken
Hoe Darwin en Turing een ban verbraken
De wereld vóór Darwin werd niet bij elkaar gehouden door de wetenschap maar door de traditie. Alle dingen in het universum, van de meest verhevene (de mens) tot de nederigste (een mier, een kiezelsteen, een regendruppel) waren de schepping van iets nóg verhevener, God, een alwetende en almachtige intelligente schepper - die een opvallende gelijkenis vertoonde met het op-één-na meest verheven wezen. Laten we dit de trickle-down scheppingstheorie noemen. Darwin heeft die vervangen door de bubble-up scheppingstheorie. Robert MacKenzie Beverley, een van Darwins negentiende-eeuwse critici, heeft dit levendig verwoord:
In de theorie waarmee we ons nu moeten verstaan, is absolute onwetendheid de handwerksman; zodat we het volgende kunnen verwoorden als het fundamentele principe van het hele systeem: om een perfecte en mooie machine te maken hoef je niet te weten hoe je die maakt. Als we deze stelling zorgvuldig bestuderen, zullen we merken dat ze een korte samenvatting is van de essentiële strekking van de Theorie, en dat ze in slechts enkele woorden volledig onder woorden brengt wat de heer Darwin bedoelt; in ene vreemde omkering van het denken lijkt hij te denken dat Absolute Onwetendheid geheel in staat is om de plaats van Absolute Wijsheid in te nemen in alle triomfen van het scheppend vermogen.
Dit was inderdaad een 'merkwaardige omkering van het denken', en in de eenentwintigste eeuw vindt Beverleys ongeloof nog steeds weerklank onder een ontmoedigend groot deel van de bevolking.
  Als we onze aandacht op Darwins bubble-up-scheppingstheorie richten, kunnen we alle creatieve ontwerpwerk in overdrachtelijke zin beschouwen als hijswerk in wat ik de Ontwerpruimte noem. Het moet beginnen met de eerste onbeholpen replicatoren, zoals we in hoofdstuk 3 hebben gezien, en kan geleidelijk aan, door de ene gold natuurlijke selectie na de andere, op ene steeds hoger plan gekrikt worden, op weg naar het meercellige leven in al zijn vormen. Kan zo'n proces werkelijk alle wonderen voortgebracht hebben die we in de biosfeer waarnemen? Sinds Darwin hebben sceptici voortdurend pogingen gedaan om aan te tonen dat het ene wonder na het andere via deze bewerkelijke en onintelligente route simpelweg niet te bereiken is. Ze zijn op zoek naar iets wat leeft maar niet-evolueerbaar is, dat wil zeggen niet door evolutie ontstaan kan zijn. Ik noem zo'n verschijnsel een luchthaak, een term die ik ontleend heb aan het mythische maar uiterst handige gebruiksvoorwerp dat je in de lucht hangt om een takel en blok of iets anders wat je wilt ophangen aan vast te maken. Een luchthaak zweeft hoog in de Ontwerpruimte, niet ondersteund door voorouders, en is het directe resultaat van een speciale, intelligente scheppingsdaad. Telkens weer blijken de sceptici echter geen wonderbaarlijke luchthaak ontdekt te hebben, maar een prachtige hijskraan: een niet-wonderbaarlijke innovatie in de Ontwerpruimte waarmee de mogelijkheden van het ontwerpen steeds efficiënter verkend kunnen worden en in de ontwerpruimte steeds zwaardere dingen opgehesen kunnen worden. (pagina 70-71)

Lees ook van Daniël Dennett
Darwins gevaarlijke idee (1995)
Het bewustzijn verklaard (1993)
De betovering van het geloof : religie als ene natuurlijk fenomeen (2006)
Gereedschapskist voor het denken (2013)

Terug naar Overzicht alle titels

donderdag 13 juli 2017

Nuccio Ordine

Het nut van het nutteloze : een manifest
Bijleveld 2017, 191 pagina's - € 19,50

Oorspronkelijke titel: L'utilité de l'inutile : un manifest (2013)

Wikipedia: Nuccio Ondine (1958)

Korte beschrijving
De Italiaanse filosoof en literatuurwetenschapper Nuccio Ordine (1958) maakt zich grote zorgen over de naar zijn mening rampzalige invloed van het rendementsdenken op wat van waarde is, maar niet in geld valt uit te drukken: zaken als literatuur, onderwijs, kunst, waardigheid en liefde. Hij heeft steun voor zijn visie gevonden in de geschriften van tal van denkers en schrijvers uit heden en verleden, van Plato en Ovidius tot Dante, Shakespeare en Kant. Het resultaat lijkt nog het meest op een optocht: een spandoek voorop en een lange rij sympathisanten erachter. De boodschap is duidelijk en indringend, maar de fragmenten worden niet tot een geheel. Met literatuurverwijzingen in eindnoten. Als appendix is een essay uit 1937 van de Amerikaanse onderwijsdeskundige Abraham Flexner (1866-1959) opgenomen: 'Het nut van nutteloze kennis'.

Fragment uit deel 1 - De nuttige nutteloosheid van literatuur
3 - Wat is water? - Een anekdote van David Foster Wallace
Aan het begin van het academische jaar lees ik mijn studenten altijd graag een fragment voor uit een toespraak die de Amerikaanse schrijver en essayist David Foster Wallace op 21 mei 2005 hield voor ene groep afstudeerders aan Kenyon College in de Verenigde Staten. De auteur, die in 2008 helaas op zesenveertige leeftijd een einde aan zijn leven maakte, vertelde zijn studenten een verhaaltje dat de rol en functie van cultuur uitstekend illustreert:
Twee jonge vissen zijn aan het zwemmen en op een goed moment komt hen een oudere vis tegemoet die hen groet met de woorden: 'Dag jongens. Hoe is het water?' De twee jonge vissen zwemmen door, kijken elkaar aan en zeggen: 'Wat is in godsnaam water?'
De auteur gaf zelf de sleutel tot zijn vertelsel: 'De kern van het verhaaltje over de vissen is simpelweg dat de meest voor de hand liggende, overal aanwezige en belangrijkste werkelijkheden vaak het moeilijkst te begrijpen en te bespreken zijn.'
  Net als deze twee jonge vissen geven ook wij ons geen rekenschap van de leefwereld waarin  we ons hele bestaan doorbrengen. We beseffen veel te weinig dat de literatuur en de humaniora, de cultuur en het het onderwijs het vruchtwater zijn waarin onze denkbeelden over democratie, over vrijheid, over rechtvaardigheid, over gelijkheid, over tolerantie, over vrijheid van meningsuiting, ja over het algemeen welzijn, kunnen groeien en bloeien. (pagina 37)

Artikel waarin het o.a. gaat over David Foster Wallace en 'zijn' water: Bernie Sanders - Wat is in 's hemelnaam water? (januari 2016)

Terug naar Overzicht alle titels

dinsdag 11 juli 2017

Lieke Marsman

Het tegenovergestelde van een mens
Atlas Contact 2017, 176 pagina's - €19,99

Website Lieke Marsman  (1990)

Korte beschrijving
‘Roman’ staat er op dit boek van filosofe Lieke Marsman (1990 die eerder succes had met twee dichtbundels. Maar dit werk onttrekt zich aan scheidslijnen en bevat naast een ‘verhaal’ vooral prozagedichten en essayachtige beschouwingen. Ik-figuur is de 29-jarige Ida, net afgestudeerd als klimaatwetenschapper. Ze is nog erg bezig met zichzelf en haar plaats in de wereld en krijgt een al gauw moeizame relatie met de enkele jaren oudere Robin, een vrouw die promoveert op de Italiaanse schrijver Giacomo Leopardi. Ida vindt van zichzelf dat ze geëngageerd moet zijn, maar dat engagement beperkt zich tot het lezen van artikelen over klimaatverandering. Uiteindelijk reageert ze op een oproep voor een stagiair bij een project in Italië rond het ontmantelen van een stuwdam. De wat magere verhaallijn verbindt de diverse (en deels eerder in tijdschriften en op websites verschenen) observaties en beschouwingen van de auteur met elkaar. Die gaan over klimaatverandering en de kennelijke onmacht van de mens hier wat aan te doen en over identiteit, liefde en taal, angst en hoop. Deze ‘non-fictiekant’ van het boek is origineel en vaak scherpzinnig.


Korte beschrijving op website uitgever
Waar het op neerkomt is dat de mensheid als geheel ook eenzaam is. We kunnen er niet tegen dat er niemand iets terugzegt, dat we nog altijd geen dieren hebben horen praten - ja, misschien zo nu en dan in de vorm van het schrille gegil dat onze slachthuizen vult, maar niet met woorden, niet met een oplossing voor de dingen waar we al tijden mee zitten. Zelfs de hemel is leeg. En dus zetten we ons af door al die zwijgende natuur om ons heen te vernietigen, als een wanhopige geliefde die maar niet wordt terug ge-sms't en het in het café op een zuipen zet. Nog nooit verscheen er een roman als Het tegenovergestelde van een mens. Lieke Marsman kantelt onze ideeën over klimaatverandering en identiteit op een manier die duizelig maakt.

Fragment uit 7
's Avonds lees ik voor het slapen het eerste hoofdstuk van The World Without Us. Het blijkt een boek over de blijvende invloed van de mensheid op de wereld om ons heen. In het boek stelt de auteur, Alan Wesiman, zich een wereld voor waarin de mensheid van de ene op de andere dag verdwenen is: wat blijft er over? Hoe lang duurt het voordat al onze sporen uitgewist zijn? En wat moeten we doen om ervoor te zorgen dat de mensheid zichzelf niet vernietigt door de wereld te vernietigen. Ook Weismans antwoord luidt: minder kinderen krijgen. Als alle vrouwen vanaf nu nog maar 1 kind kregen, zou de wereldbevolking al in 2075 gehalveerd zijn.

Toch, als Robin het me zou vragen, zou ik zo een kind met haar willen. Alleen al de gedachte daaraan maakt me gelukkig. Dan maar niet bijdragen aan een beter milieu. Ik probeer me haar gezicht en haar lichaam voor de geest te halen, maar het lukt me maar niet om het beeld scherp te krijgen. Van de laatste maanden herinner ik me eigenlijk alleen nog maar flarden, en dan ook nog eens voornamelijk flarden uit onze ruzies.

 Ze zeggen dat depressieve mensen en verstoorde opvatting van tijd hebben: tijd bestaat nauwelijks voor hen, omdat de functie die tijd normaal gesproken heeft verloren is gegaan. Verleden, heden en toekomst hebben niet langer betekenis.
Voor niet-depressieve mensen zorgt tijd ervoor dat nare gebeurtenissen voorbijgaan, dat hoop mogelijk is, dat je vol nostalgie kunt terugblikken op een zorgeloze zomer ... maar wie depressief is kan de mogelijkheid tot verandering die tijd met zich meebrengt niet goed meer ervaren. In een depressie zijn alle ervaringen op. Er is nog maar één ervaring over: die van het niet-ervaren, een lange weeïge brij van hetzelfde. Als gevolg hiervan wordt het lastig om beslissingen te nemen, omdat je voor het het nemen van beslissingen een bepaalde vooruitziende blik nodig hebt: welke voor- of nadelen levert de beslissing je in de toekomst op? Sommige mensen omschrijven het alsof de tijd voor hen stilstaat: ze nemen waar dat de tijd voor de rest van de wereld doorgaat, maar het lijkt alsof zij zelf van die tikkende tijdswereld uitgesloten zijn. Hte ultieme leven in het moment, zou je kunnen zeggen, En tevens de reden dat ik leven in het moment háát.

Die nacht droom ik dat ik de laatste mens op aarde ben. Hoe lang zou het duren voordat ik doorhad dat er iets mis was? En hoe lang voordat ik het zoeken naar andere mensen op zou geven?

Wanneer ik de volgende ochtend wakker word moet ik op de een of andere manier aan de film Home Alone denken.  (pagina 110-111)



Lees ook van Floris van den Berg. Filosofie voor een betere wereld (2009) en van Naomi Klein No is not enough (uit 2017)

Recensie: Gelijkwaardigheid boven alles (8Weekly, 2 juni 2017)
Recensie: Recensie: Lieke Marsman – Het tegenovergestelde van een mens (Tzum, 26 juni 2017)
Recensie: Spitsvondigheid komt ook terug in Marsmans boeken (De Volkskrant, 3 juni 2017)

Terug naar Overzicht alle titels

Emily Kocken

De kuur : roman
Querido 2017, 276 pagina's - €24,99

Wikipedia: Emily Kocken (1963) en haar website met een dossier rondom dit boek

Korte beschrijving
Roman van beeldend kunstenaar en schrijfster Emily Kocken (1963) die in 2013 debuteerde met ‘Witte vlag’ en daarvoor genomineerd werd voor de Academica Literatuurprijs 2014. De rijke zakenman Yves is in de ban van ‘De Toverberg’ van Thomas Mann. Yves maakt met zijn samengestelde gezin (vier kinderen van twee exen tussen 29 en 19 jaar) een reis naar het Zwitserse Davos, de plek waar Mann zijn roman situeerde, om zijn zestigste verjaardag te vieren. De kinderen, inclusief zwangere schoondochter, ontmoeten in het hotel de hun onbekende nieuwe vriendin van hun vader. De enige die ontbreekt op de symbolische drie weken vakantie is Yves. De namen van personages en citaten uit ‘De Toverberg’ komen veelvuldig terug. Alle gezinsleden dwepen met de ‘Bijbel van Davos'. Wordt het een heilzame kuur in een sanatorium? Een familiebijeenkomst vol chaos? Of een Alptraum (nachtmerrie)? De wisselingen van perspectief en personages helpen niet om de zwakke verhaallijn helder te krijgen. De stijl is modern staccato met soms vergezochte dialogen. Voor diehard Thomas Mann-fans, lastig te volgen voor lezers die 'De Toverberg' niet kennen. Met lijst van personages, Zwitserduitse woorden en bronnen.

Korte beschrijving op website uitgever
Zakenman Yves Altman is al zijn hele leven in de ban van Thomas Manns beroemde roman De Toverberg. Met zijn nieuwe vriendin en zijn vier kinderen reist hij af naar de Schatzalp in het Zwitserse Davos, waar Thomas Mann zijn boek situeerde. Hij vindt het belangrijk zijn liefde voor De Toverberg met zijn gezin te delen. Vanaf het begin van de reis gaat alles echter anders dan gepland, verwart iedereen plaats en tijd en lijken er ongrijpbare machten in het spel. Yves heeft een geheime agenda en de onderdrukte verlangens van zijn vriendin en zijn kinderen creëren een dilemma. Kunnen ze nog terug?
De kuur is een verontrustende zoektocht naar identiteit, een duister sprookje en een familiesaga over liefde in alle vormen.

Fragment uit Kick
In tegenstelling tot wat men in zijn omgeving dacht, was Kick zich bewust van zijn complexe karakter.
  Concentratieproblemen. Krijg de tering. De ene dag kon hij een complex boek als De Toverberg achterstevoren opdreunen, een dag later struikelde hij over het spellen van zijn naam. Volgens Yves was er niets met hem aan de hand. Op een dag zou iedereen hem zien voor wat hij waard was en - als hij zelf zou accepteren hoe hij wérkelijk in elkaar stak - zowel zijn capaciteiten als tekortkomingen omarmen. Zodra er in zijn bovenkamer rust in de tent was, mocht hij gaan studeren wat hij wilde. Het geld stond klaar op de bank.

In de kabelbar klonk popmuziek, net als op het vliegveld, op het treinstation van Zürich. Het galmde door de ondergrondse voetgangerstunnel van het treinstation in Landquart tijdens hun gehaaste overstap. In het hotel was het stil, op de gangen, in de lift, zoals het hoorde. De radio op zijn kamer (een fraai jarenvijftigmodel en een knipoog naar het bouwjaar van de renovatie van het hotel), bood zeven zenders, en geïnspireerd door wat in Hans Castorps tijd geliefd was, varieerde het aanbod van opera, plaatselijke blaaskapellenhoempa tot opzwepend zigeuner- en andere volkswijsjes. De vrijheid om met de historie te spelen, bleek uit de zender 'In der heißen Sauna', vage meditatiemuziek met opnames van parende walvissen en ultralage onderwaterklanken.
  Het radiogidsje legde hij op de mat voor de deur van Minette en Bries kamer. Haha.
  Wat hij nu hoorde was commerciële troep. Een slecht teken als geluiden of muziek hem mateloos stoorden. Schoot hij vol in de ergernismode dan kon het snel gaan. Wat toen op school gebeurde. (pagina 202)

Recensie: Emily Kocken blaast de magie van de Toverberg nieuw leven in (De Volkskrant, 17 juni 2017)

Terug naar Overzicht alle titels